Van plannen naar doen, van eilandjes naar ketensamenwerking. Welke doorbraken zijn er nodig bij wonen, mobiliteit en energie om Nederland duurzaam in beweging te krijgen? Spoiler: het vraagt om leiders die uitvoering boven overleg stellen, samenwerking organiseren waar silo’s zijn, regels oprekken waar het moet en opschalen waar het kan.
De noodzaak van systeemkraken
Volgens Kim Putters, voorzitter van de SER: “Er is in Nederland heel veel plannenmakerij, maar veel te weinig uitvoeringskracht.” We maken talloze plannen voor onder andere woningbouw, mobiliteitstransities en de energietransitie, maar het realiseren van deze plannen blijft achter. Ondertussen heeft het kabinet-Jetten de lat opnieuw hoog gelegd: 100.000 nieuwe woningen per jaar, een klimaatdoelstelling van minimaal 55% CO2-reductie in 2030, klimaatneutraal in 2050 en een crisisaanpak van de netcongestie als absolute topprioriteit. Het traditionele systeem van wetten en instituties tot manieren van samenwerken schiet tekort om deze ambities waar te maken. Daarom is er een systeemkraak nodig, een fundamentele doorbraak die het vastgelopen systeem openbreekt, zodat vernieuwing en versnelling ontstaat.
In dit artikel schetsen we onze visie op hoe een systeemkraak te realiseren is bij de domeinen wonen, mobiliteit en energie. We laten zien welke doorbraken volgens ons nodig zijn om Nederland van het slot te halen en echt in beweging te krijgen. Deze visie is gebaseerd op inzichten uit interviews met leiders uit de serie “De kracht van systeemkrakers”. Voor deze serie spraken wij met bestuurders van woningcorporaties en bouwbedrijven, de transportsector, banken en netbeheerders uit de energiesector. Ieder van hen leidt transformaties die organisatie-overstijgende samenwerking vereisen, oftewel die cruciale ketensamenwerking die nodig is om het systeem te kraken.
Rode draden uit de systeemkraakinterviews
Uit de gesprekken blijkt een opvallende overeenstemming. We zien vijf thema’s met de bijbehorende inzichten als rode draad door alle verhalen heen. Deze inzichten betekenen in de praktijk forse patroonveranderingen. We moeten af van verkokerde werkwijzen en traditionele aannames richting een nieuwe manier van werken en leiden:
- Van executie een strategische prioriteit maken
Van een board die denkt en een organisatie die uitvoert, naar een board die de uitvoering prioriteert en de uitvoeringsdynamiek doorgrondt.
Veel organisaties blijven hangen in plannen maken, terwijl de uitvoering stokt. Door klein te beginnen, te experimenteren en te leren in de praktijk, ontstaat beweging. Minder praten, meer doen. Dat begint in de boardroom, waar uitvoering prioriteit moet krijgen. Nederland kent in de breedte schaarste, wat betekent dat het van cruciaal belang is dat we in de uitvoering geen talent, energie en middelen verspillen.
Zoals Trudy Onland, Stedin zei: “Voor mij draait het vooral om praktisch handelen en snel leren door te doen.”
- Samenwerken in de keten
Van werken in afzonderlijke silo’s naar sectoroverstijgend samenwerken.
De grote opgaven van deze tijd overstijgen sectoren en organisaties. Alleen door samenwerking over de volle breedte van alle betrokkenen– van beleid tot uitvoering – zijn de complexe problemen op te lossen. Deze nieuwe werkelijkheid zonder duidelijke hiërarchie vraagt om een nieuwe manier van samenwerken met gezamenlijke doelen, gedeelde verantwoordelijkheid en bovenal vertrouwen. Pas als partijen elkaar iets gunnen en samen durven leren, ontstaan de doorbraken die op papier mogelijk lijken.
Zoals Heleen Herbert, Heijmans, zei: “Echte systeemverandering vraagt om vertrouwen en dat moet je organiseren. We hebben in projecten ervaren hoeveel verschil het maakt als je niet tegenover elkaar staat, maar als team naast elkaar werkt.”
- Regels durven oprekken
Van risico’s en regels als excuus om niets te veranderen naar verantwoorde risico’s durven nemen en regels oprekken.
Regelgeving is om te beschermen, maar kan in de praktijk soms verlammend werken. Niet alles wat nodig is, past in de bestaande kaders. Zo vertelde Jildou van der Sluis (NS): “De wet verbiedt dat de NS energie levert aan ProRail, ook al komt het uit hetzelfde zonnepaneel op het dak. Dan zie je dat de bedoeling van de wet goed is, maar de uitvoering sluit niet aan op de praktijk.” Om systeemkraken te zetten, is bestuurlijke ongehoorzaamheid nodig. Zoek de juridische grens op, hierdoor ontstaat ruimte voor innovatie. Zoals John Voppen (ProRail) zei: “We moeten handelen. En als het niet binnen de regels kan, dan moeten we het debat voeren om die regels te veranderen.”
- Standaardiseren en opschalen
Van elke opgave als uniek project behandelen naar standaardiseren en opschalen waar mogelijk. Schaalgrootte en herhaalbaarheid zijn cruciaal om tempo te maken. Hierdoor kunnen we sneller en efficiënter bouwen aan oplossingen. We hebben een nationale standaardisering- en opschalingsagenda nodig. In de bouw beaamden meerdere geïnterviewden dit: “We moeten af van het idee dat elke opgave uniek is. In werkelijkheid zijn er repeterende elementen die we kunnen standaardiseren”, aldus Heleen Herbert (Heijmans). Idem voor Mark Kuijpers (Greystar Europe): “Voor mij begint het met schaal. Als we projecten aanpakken van vijfhonderd woningen of meer, krijgen fabrieken, bouwers en financierders het volume dat ze nodig hebben om echt efficiënt te werken.”
- Leiderschap en lef tonen
Van optimaliseren van je eigen werkgebied naar lef om het hele systeem te veranderen.
Doorbraken vragen om leiders die af durven te wijken van de gebaande paden en verder kijken dan hun opdracht. Leiders die zichtbaar zijn, keuzes maken en het gesprek aangaan over wat echt nodig is. Lef en visie zijn randvoorwaarden voor systeemverandering. Zoals John Voppen aangaf: “Niet alles laten afhangen van wat mag, maar kijken wat nodig is en daar transparant over zijn.” Evenals Erik Gerritsen (Ymere): “Bestuurlijk commitment: ben je daadwerkelijk bereid als individuele bestuurder het patroon te doorbreken? Commitment vergt dat je als bestuurder bereid bent de pijn van je frontliners te erkennen en aan te gaan.”
Grote transities slagen niet dankzij één ‘held’ of dankzij de overheid. Ze slagen als veel mensen op verschillende plekken besluiten anders te handelen, in lijn met dezelfde visie. Begin vandaag, hoe klein ook, en zoek medestanders: zo begint iedere systeemkraak.
